భారత రాజ్యాంగం – Part 4

జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ (STs) ఏర్పాటు గురించి ఆర్టికల్ 338-A లో ఉంది. ఇది 89వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (2003) ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడింది. ఆర్టికల్ 338 షెడ్యూల్డ్ కులాల (SCs) జాతీయ కమిషన్ ఏర్పాటు, ఆర్టికల్ 340 వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్‌ను (BCs) ఏర్పాటుకు సంబంధించినది.

భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్‌లో కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య అధికారాల విభజనను స్పష్టంగా నిర్దేశించారు. ఈ షెడ్యూల్‌లో మూడు జాబితాలు ఉంటాయి. అవి కేంద్ర జాబితా (Union List), రాష్ట్ర జాబితా (State List) మరియు ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List).

భారత సుప్రీం కోర్ట్ యొక్క మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా హెచ్. జె. కానియా 1950 జనవరి 26న పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. స్వతంత్ర భారత న్యాయ వ్యవస్థకు ఆయన అందించిన సేవలు ప్రసిద్ధమైనవి. ఆయన ఆధ్వర్యంలో న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రతకు బలమైన పునాదులు ఏర్పడ్డాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 29 మరియు ఆర్టికల్ 30 సాంస్కృతిక మరియు విద్యావిషయక హక్కులను తెలియజేస్తాయి. ఆర్టికల్ 29: ఏదైనా వర్గం తమ ప్రత్యేక భాష, లిపి లేదా సంస్కృతిని పరిరక్షించుకునే హక్కును కల్పిస్తుంది. ఆర్టికల్ 30: మైనారిటీ వర్గాలకు విద్యాసంస్థలను స్థాపించి, నిర్వహించుకునే హక్కును అందిస్తుంది.

పంచాయితీరాజ్ వ్యవస్థ పునర్వ్యవస్థీకరణకోసం రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం 1986లో ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీని నియమించింది. ఈ కమిటీ పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధత కల్పిస్తూ వాటిని పటిష్టంగా అమలు చేయాలని సూచించింది. పి.వి. నరసింహారావు ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో 73వ మరియు 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు పార్లమెంటు ఆమోదం పొంది చట్టాలుగా మారాయి.

అరకు లోకసభ స్థానం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో షెడ్యుల్డ్ కులాలకు కాకుండా షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ST) రిజర్వ్ చేయబడింది. అమలాపురం, బాపట్ల, చిత్తూరు మరియు తిరుపతి లోకసభ స్థానాలు షెడ్యుల్డ్ కులాలకు (SC) రిజర్వ్ చేయబడ్డాయి.

లోకసభకు పోటీ చేసేందుకు అభ్యర్థి భారత పౌరుడు అయి ఉండాలి, కనీస వయస్సు 25 సంవత్సరాలు ఉండాలి. కేంద్ర, రాష్ట్ర, స్థానిక సంస్థలలో ఆదాయం వచ్చే లాభదాయక ఉద్యోగంలో ఉండరాదు. అయితే 30 సంవత్సరాల వయస్సు అనేది రాజ్యసభకు వర్తిస్తుంది. ఈ అర్హతలు Article 84 మరియు Representation of People Act, 1951 ప్రకారం ఉన్నాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 213 ప్రకారం, రాష్ట్ర శాసనసభ సమావేశాల్లో లేనప్పుడు రాష్ట్ర గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్‌లను జారీ చేసే అధికారాన్ని కలిగి ఉంటారు. ఇది రాష్ట్ర పరిపాలనలో తాత్కాలిక చట్టాలను అమలు చేసే సాధనంగా ఉపయోగపడుతుంది. ఆర్టికల్ 123 భారత రాష్ట్రపతికి ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసే అధికారం, ఆర్టికల్ 356 రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలనను, ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టుల ప్రత్యేక అధికారాలను పేర్కొంటుంది.

పదవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న పార్టీ ఫిరాయింపు నిరోధక చట్టం ప్రధానంగా ప్రజాస్వామ్యంలో రాజకీయ స్థిరత్వాన్ని, పార్టీ క్రమశిక్షణను పరిరక్షించేందుకు రూపొందించబడింది. ఇది అధికారం కోసం సభ్యులు పార్టీ మారే చర్యలను నివారిస్తుంది. ఇది 1985లో పదవ షెడ్యూల్ ద్వారా రాజ్యాంగంలో చేర్చబడింది. ఈ చట్టం సభ్యులు తమ పార్టీ మారడం ద్వారా ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో అస్థిరతను కలిగించకుండా నిరోధిస్తుంది.

బిశ్వభూషణ్ హరిచందన్ ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 2023 ఫిబ్రవరి 12 వరకు గవర్నర్‌గా ఉన్నారు. కానీ ప్రస్తుతం ఆయన స్థానంలో ఎస్. అబ్దుల్ నజీర్ గవర్నర్‌గా ఉన్నారు. శారదా ముఖర్జీ 1977–78లో ఆంధ్రప్రదేశ్ కు తొలి మహిళా గవర్నర్‌గా పనిచేశారు. భారతదేశంలో తొలి మహిళా గవర్నర్ సరోజినీ నాయుడు. ఆమె 1947-49 మధ్య కాలంలో ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.

నారా చంద్రబాబు నాయుడు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా 1995 నుండి 2004 వరకు ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన ముఖ్యమంత్రిగా గుర్తింపు పొందారు. నాదెండ్ల భాస్కర్ రావు 1984లో కేవలం ఒక నెల పాటు ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు, ఇది అతి తక్కువ కాలం. దామోదరం సంజీవయ్య 1960లో 39 సంవత్సరాల వయస్సులోనే ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు, ఇది అతి చిన్న వయస్సులో ముఖ్యమంత్రి అయిన సందర్భం.

సెర్షియోరరీ అనగా ‘సుపీరియర్ లేదా To be certified’ అని అర్ధం. దిగువ కోర్టులో జరుగుతున్న కేసు విచారణను తక్షణం నిలిపివేసి, ఆ కేసును తనకుగాని లేదా మరొక కోర్టుకు గాని బదిలీ చేయాలని ఆదేశిస్తూ జారీ చేసే రిట్ ను సెర్షియోరరీ అంటారు. సాధారణంగా రిట్ ను ప్రొహిబిషన్ రిట్ తో కలిపి జారీ చేస్తారు. కొన్ని రకాల కేసులకు తొలి దశలో ప్రొహిబిషన్, చివరి దశలో సెర్షియోరరీ రిట్లు వర్తిస్తాయి. అందుకే ఈ రెండు రిట్లను జుడీషియల్ రిట్లు అంటారు.

భారత రాజ్యాంగంలోని 9A భాగం "నగర పాలక సంస్థలు"కు సంబంధించినది. అధికార భాషల గురించి రాజ్యాంగంలోని 17వ భాగంలో వివరించబడింది. 9వ భాగం పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థకు సంబంధించినది, 15వ భాగం ఎన్నికల వ్యవస్థకు సంబంధించినది, 2వ భాగం పౌరసత్వానికి సంబంధించినది.

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 80 రాజ్యసభను గురించి తెలియజేస్తుంది. ఈ సభను "ఎగువ సభ"గా, "కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్ (Council of States)"గా, పెద్దల సభగా మరియు "శాశ్వత సభ"గా కూడా పిలుస్తారు. అయితే "దిగువ సభ" అని లోక్ సభను పిలుస్తారు.

1976 లో 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం కేంద్ర మంత్రిమండలి సలహాను రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన నిబంధనను తీసుకొచ్చారు. అయితే 1978 లో మొరార్జీదేశాయ్ ప్రభుత్వం 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా కేంద్ర మంత్రిమండలి ఇచ్చిన సలహాను ఒకసారి పునఃపరిశీలనకై మంత్రివర్గానికి తిరిగి పంపే అధికారం రాష్ట్రపతికి కల్పించారు. అయితే మంత్రిమండలి అదే తీర్మానాన్ని రెండవసారి ఆమోదించి పంపితే రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 56 ప్రకారం రాష్ట్రపతి తన పదవికి రాజీనామా చేయాలనుకుంటే, ఆ రాజీనామాను ఉప రాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి. రాష్ట్రపతి స్థానం ఖాళీ అయినపుడు తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఉప రాష్ట్రపతి బాధ్యతలు తీసుకుంటాడు, అందువల్ల అధికారికంగా ఆయనకే రాజీనామా సమర్పించాలి. ఒకవేళ ఉప రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీగా ఉన్నట్లయితే ఆ రాజీనామాను చీఫ్ జస్టిస్ ఆఫ్ ఇండియాకు సమర్పించాలి.

1984లో ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్ రామ్ లాల్, నైతిక మెజార్టీ లేదని ఆరోపిస్తూ N.T. రామారావును ముఖ్యమంత్రి పదవినుండి తొలగించారు. ఆయన స్థానంలో నాదెండ్ల భాస్కర్ రావును ముఖ్యమంత్రిగా నియమించడంతో రాజ్యాంగపరమైన మరియు ప్రజాస్వామ్య పరమైన అభ్యంతరాలు తలెత్తాయి. ఇది రాజ్యాంగ పరమైన చర్చలకు దారి తీసిన వివాదాస్పద నిర్ణయంగా మారింది.

రాజ్యసభలో ఉత్తరప్రదేశ్ అత్యధిక స్థానాలను కలిగి ఉంది. మొత్తం 31 స్థానాలతో, ఇది భారతదేశంలో రాజ్యసభలో అత్యధిక ప్రాతినిధ్యం కలిగిన రాష్ట్రంగా నిలిచింది. తరువాత రెండవ స్థానంలో మహారాష్ట్ర 19 స్థానాలు, మూడవ స్థానంలో తమిళనాడు 18 స్థానాలు, నాలుగవ స్థానంలో పశ్చిమ బెంగాల్ మరియు బీహార్ 16 స్థానాలు కలిగి ఉన్నాయి.

రాజ్యసభ మొదటి చైర్మన్ భారతదేశ తొలి ఉపరాష్ట్రపతి డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్ గారు. జి. వి. మౌలాంకర్ లోకసభ మొదటి స్పీకర్. అనంతశయనం అయ్యంగార్ లోకసభ మొదటి డిప్యూటీ స్పీకర్. ఎస్. వి. కృష్ణమూర్తి రావు రాజ్యసభ మొదటి ఉపసభాపతి.